กระแสแห่งดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยามในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ตอนที่ 1 - ปฐมบทแห่งกระแสดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยาม

Share

กระแสแห่งดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยามในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

ตอนที่ 1 - ปฐมบทแห่งกระแสดาราศาสตร์ตะวันตกสู่สยาม

ในยุคฟื้นฟูศิลปะวิทยาการในโลกตะวันตก ดาราศาสตร์ตะวันตกได้เจริญรุดหน้าไปอย่างมากหลังจากการเริ่มใช้กล้องโทรทรรศน์สังเกตการณ์วัตถุท้องฟ้าในปี ค.ศ.1609 โดยกาลิเลโอ กาลิเลอิ นักดาราศาสตร์ชาวอิตาลี ซึ่งหากเทียบช่วงเวลากับสยามแล้ว จะตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเอกาทศรถ ที่สยามเริ่มมีการติดต่อค้าขายกับชาติตะวันตกอย่างโปรตุเกสและฮอลันดาแล้ว

เมื่อเข้าสู่รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช พระองค์ทรงเจริญสัมพันธไมตรีระหว่างสยามกับฝรั่งเศส เพื่อคานอำนาจกับฮอลันดาที่ทวีอิทธิพลและเริ่มมีความขัดแย้งกับสยามมากขึ้น 

 

ขณะที่ดาราศาสตร์ดั้งเดิมของสยามในตอนนั้น อยู่ในระดับที่ไม่สามารถนำมาประยุกต์เพื่อทำแผนที่ทางภูมิศาสตร์ อันเป็นเครื่องมือสำหรับขยายอิทธิพลทั้งการทหาร การค้า การเดินเรือหรือการแสวงหาทรัพยากรต่อไป ต่างจากดาราศาสตร์ตะวันตกที่สามารถใช้ทำแผนที่ หาพิกัดละติจูด-ลองจิจูด (เส้นรุ้ง-เส้นแวง) ได้ 

 

ฝรั่งเศสในช่วงนั้นอยู่ในรัชสมัยของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ได้ทรงอุปถัมภ์วงการดาราศาสตร์ฝรั่งเศสอย่างมาก เพราะเล็งเห็นว่าความก้าวหน้าในวิชาดาราศาสตร์ ช่วยให้ฝรั่งเศสมีแผนที่โลกที่แม่นยำ รวมถึงความพยายามตั้ง “เส้นเมริเดียนแรก” (Prime Meridian หรือเส้นลองจิจูด 0 องศา) ผ่านหอดูดาวกรุงปารีส ที่จะส่งผลให้ฝรั่งเศสเป็นตัวอ้างอิงพิกัดภูมิศาสตร์บนแผนที่โลกที่ใช้กันทั่วโลก (แต่ภายหลัง เส้น Prime Meridian ที่ใช้กันในแผนที่โลกก็ใช้เส้นลองจิจูดที่ผ่านหอดูดาวกรีนิช บริเวณกรุงลอนดอนของอังกฤษแทน)

 

[รูปที่ 1] เส้น Paris Meridian ที่แสดงบนพื้นภายในห้องเมริเดียน อาคารหอดูดาวกรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส [ภาพถ่ายโดย user “FredA” @ Wikipedia.org]

 

[รูปที่ 2] แผนที่แสดงชายฝั่งของฝรั่งเศส ที่ปรับแก้โดยสภาวิทยาศาสตร์แห่งฝรั่งเศส ในปี ค.ศ.1682 แสดงให้เห็นเส้น Paris Meridian ที่ฝรั่งเศสเคยพยายามให้เป็นเส้น Prime Meridian ของแผนที่โลก

 

[รูปที่ 3] ภาพวาดแสดงนักวิทยาศาสตร์ในสภาวิทยาศาสตร์แห่งฝรั่งเศส เข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ในปี ค.ศ.1667 โดยมีฉากเป็นอุปกรณ์ต่างๆ เช่น ลูกโลก ลูกทรงกลมท้องฟ้าแบบวงล้อ และหอดูดาวกรุงปารีส

 

นอกจากนั้น ฝรั่งเศสยังเลือกที่จะให้บาทหลวงคณะเยซูอิตที่มีความรู้ทางคณิตศาสตร์และดาราศาสตร์ มาปฏิบัติงานด้านดาราศาสตร์ในประเทศตะวันออกไกล พร้อมกับการเผยแพร่ศาสนาไปด้วย (แทนที่จะเป็นนักวิทยาศาสตร์ฆราวาส) โดยอาศัยกุศโลบายว่าความรู้ทางดาราศาสตร์ตะวันตกที่ก้าวหน้าจะช่วยให้ประชาชนคนท้องถิ่นศรัทธาในวิทยาการต่างๆจากชาติตะวันตก และเสริมให้ประชาชนหันมานับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกได้ง่ายขึ้น โดยเลือกส่งบาทหลวงนักคณิตศาสตร์กลุ่มแรกปฏิบัติงานที่จีน ภายใต้ราชวงศ์ชิง (แมนจู) ในปี ค.ศ.1685 

 

ในกรุงปักกิ่งก็มีบาทหลวงนักวิทยาศาสตร์และดาราศาสตร์ชาวตะวันตกทำงานอยู่แล้วก่อนหน้านี้ และได้รับการสนับสนุนจากทางราชสำนักจีน

 

[รูปที่ 4] ภาพวาดแสดงบาทหลวงเยซูอิตที่ทำงานด้านดาราศาสตร์ในกรุงปักกิ่งของจีน ในรัชสมัยจักรพรรดิคังซี ภาพนี้วาดในช่วงเวลาระหว่าง ค.ศ.1690-1705

 

[รูปที่ 5] ภาพวาดแสดงอุปกรณ์สังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ต่างๆ ที่บาทหลวงคณะเยซูอิตชาวตะวันตกช่วยปรับปรุง บนอาคารรูปแท่นยกสูงของหอดูดาวโบราณกรุงปักกิ่ง ในช่วงระหว่างปี ค.ศ.1697-1782 สมัยราชวงศ์ชิง (แมนจู)

 

บาทหลวงเยซูอิตชาวฝรั่งเศสเริ่มงานสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ในสยาม ตั้งแต่ปี ค.ศ.1682 โดยมีหลักฐานในหนังสือ “สารบรรณปรากฏการณ์บนท้องฟ้าเมื่อคริสตศตวรรษที่ 17” ของฝรั่งเศส ที่มีข้อมูลปรากฏการณ์จันทรุปราคาในคืนวันที่ 22 กุมภาพันธ์ ค.ศ.1682 ซึ่งมีรายงานจากกรุงศรีอยุธยาด้วย

 

[รูปที่ 6] อาคารที่สร้างครอบพื้นที่สุสานด้านหน้าซากโบสถ์นักบุญเปโตร ศูนย์กลางของหมู่บ้านโปรตุเกส อยุธยา ซึ่งบาทหลวงเยซูอิตชาวฝรั่งเศส เริ่มทำการสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์ช่วงต้นๆในสยาม (ปี ค.ศ.1682 และ 1686) จากบริเวณหมู่บ้านโปรตุเกส [ภาพถ่ายโดยพิสิฏฐ นิธิยานันท์, สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ]

 

ในเวลาต่อมา ทางราชสำนักสยามคงจะเริ่มทราบข่าวการปฏิบัติงานทางดาราศาสตร์ของบาทหลวงเยซูอิตในจีน และการสนับสนุนวงการดาราศาสตร์ฝรั่งเศสของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 อีกทั้ง สยามต้องการที่จะสร้างและพัฒนากองเรือของตนเพื่อค้าขายกับดินแดนชายฝั่งแถบเอเชีย จากแถบทะเลอาหรับไปจนถึงจีนและญี่ปุ่น น่าจะเป็นเหตุผลที่สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงให้การสนับสนุนให้ดาราศาสตร์ตะวันตกเข้ามาสู่สยาม

 

 

ที่มาของข้อมูลประกอบ: 

1) หนังสือ "สมเด็จพระนารายณ์มหาราช: พระมหากษัตริย์ผู้สนพระทัยและองค์อุปถัมภ์การศึกษาดาราศาสตร์ตะวันตกในสยาม พระองค์แรก" โดยภูธร ภูมะธน

หนังสือในชุด "พระมหากษัตริย์กับดาราศาสตร์ไทย" โดยสถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ ค.ศ.2012

2) หนังสือ "จดหมายเหตุดาราศาสตร์จากฝรั่งเศสเกี่ยวกับราชอาณาจักรสยาม ในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช" ตีพิมพ์ปี ค.ศ.2000 โดยสมาคมดาราศาสตร์ไทย

 
 

บทความโดย

พิสิฏฐ นิธิยานันท์ 

เจ้าหน้าที่สารสนเทศดาราศาสตร์ สดร.